Motorisch leren - introductie

Definitie (motorisch) leren
Bruikbare definitie leren: ‘een proces dat leidt tot relatief duurzame veranderingen in het gedragspotentieel als gevolg van specifieke ervaringen met de omgeving” (Schmidt & Lee, 2005 - behavioral benadering). Motorisch leren heeft dan betrekking op veranderingen in het vermogen om motorische taken of activiteiten uit te voeren die het gevolg zijn van oefening en training.

Het gaat om de langere termijn. Een les/oefening die na de training betere prestaties geeft kan dus een lage leerwaarde hebben als het na een langere periode (enkele weken) slecht onthouden is. Iets wat een kleinere prestatiewinst direct na de training geeft, maar wel onthouden wordt (’storage strength'), is dan beter. De coach moet dus niet alleen kijken welke voortgang er geboekt wordt tijdens de training, maar welke voortgang blijvend is.

De training is anders dan een kanowedstrijd. In hoeverre het geleerde ook tijdens de wedstrijd kan worden toegepast (een ‘transfer’) moet je als coach eigenlijk testen en continue in de gaten houden.

De drie stadia van Fitts en Posner
Het bekendste model voor motorisch leren is Fitts en Posner (1967). Dit stelt drie stadia van leren:

In de cognitieve fase (of verbaal- motorische fase) zijn bewuste verstandelijke processen nodig omonderscheid te gaan maken tussen voor de beweging relevante en irrelevante sensoriek en motoriek. Verbale communicatie is daarbij een belangrijk middel van overdracht. De lerende leert de structuur van de beweging te (her)kennen. In deze fase wordt vaak direct of expliciet leren toegepast. Hierbij is voorzichtigheid geboden, want expliciet leren levert vaak ook expliciete kennis op en dit kan later bij presteren onder druk, opnieuw in de bewegingsbesturing worden getrokken en daarmee gevoelig wordt voor falen. Men spreekt in dit verband van het ‘herinvesteren’ van kennis: de expliciete, maar disfunctioneel geworden kennis. Het is goed dit te realiseren en het gebruik van het expliciete leren te beperken. Het blijkt in deze fase effectief te zijn als de atleet informatie krijgt over het doel van de beweging en wat hij moet doen om dat doel te bereiken. Dit werkt beter dan het uitleggen van een techniek.

Bijvoorbeeld:

''Het doel is de kogel zover mogelijk weg te stoten. Daarvoor moet de kogel zo veel mogelijk snelheid meekrijgen. Er moet dus sprake zijn van een lange versnellingsbaan die in een zo kort mogelijke tijd wordt afgelegd, enz. Voor jonge kinderen kan dit bijvoorbeeld duidelijk gemaakt worden met de opmerking ’van laag achter, naar hoog voor’, of ’over de bomen stoten’.''

In het tweede stadium, de associatieve fase, probeert de atleet als het ware de beweging in het lichaam krijgen. Op sensomotorisch vlak betekent dat, dat de atleet op zoek is naar de juiste timing in de tijd en de ruimte. Op motorisch vlak betekent het dat de atleet de sensorische informatie probeert om te zetten in bestuurbare patronen. Hij gaat op zoek naar stabiele patronen. In de beweging probeert hij zoveel mogelijk gebruik te maken van reflexen die in het bewegingspatroon aanwezig zijn. Deze reflex- of voorkeursbewegingen zijn de kern van de sportbeweging. In deze fase kan het best gebruik gemaakt worden van impliciet leren. Daarmee wordt gebruik gemaakt van het zelflerend vermogen om de uitgevoerde techniek stabieler te maken (en flexibeler; de atleet is in staat de beweging aan te passen aan veranderende eisen van de omgeving). Dit betekent dat de trainer vooral moet ‘spelen’ met de omgeving waarin een taak uitgevoerd wordt. Het geven van veel feedback en aanwijzingen als ‘strek je been’ of ‘plaats je voet actief’ verstoren het zelflerend vermogen en moeten dus voorkomen worden.

Bijvoorbeeld:

''Net na de afzetplaats bij het verspringen een schuimblok neerleggen, waarmee je de afzetplaats en de afzethoogte afdwingt. Of aangeven dat je over de boomtoppen moet springen.''

In het begin van de associatieve fase neemt de stabiliteit van uitvoering af naarmate de snelheid van uitvoering toeneemt. Bij hoge uitvoeringssnelheid echter wordt de timing weer stabieler. Laat in de associatieve fase, als de techniek beheerst wordt, kan er goed op wedstrijdsnelheid geoefend worden. Het op de juiste manier aanspreken van vaste patronen maakt de beweging stabieler en efficiënter.

In het derde stadium, de autonome fase, is er sprake van een flexibel en stabiel bewegingspatroon. Dat patroon kan ook in wedstrijdsituaties, onder stress, worden opgeroepen. De atleet slaagt er in het denken uit te schakelen en krijgt het gevoel dat de beweging als het ware de macht over neemt, dat het “op de automatische piloot” gaat. Het bewegingsgevoel staat in deze fase centraal. Vanaf hier moeten we nog even terug naar de cognitieve en associatieve fase. Het optreden van falen onder druk kan ondervangen worden door de verwerving van expliciete kennis aan het begin van het leerproces te minimaliseren. Immers, hoe minder expliciete regels de sporter ter beschikking heeft, des te minder hij of zij in staat is om deze regels in tijden van stress te herinvesteren in de sturing van de beweging.

Het is dus zo dat volgens dit model expliciete kennis wordt omgezet in impliciete kennis! Deze vorm van impliciete kennis noemt men 'procedureel geheugen'. De relatie met de drie stadia van Fitts en Posner wordt uitgelegd in de Engelse wiki onder Procedural memory.

Moderne inzichten motorisch leren
Onderzoek geeft nieuwe inzichten in hoe personen een motorische vaardigheid aanleren. Peter Beek heeft hierover enige informatie geschreven. Zie: http://www.vu.nl/nl/over-de-vu/sport/media/peter-beek/index.aspx

Ook op deze wiki zijn hier pagina's over te vinden zoals: vaardigheden inslijpen vs variabel trainen, Impliciete of expliciete aanwijzingen geven